گفتگو با حجةالاسلام دكتر رضایی مهر استاد دانشگاه و پژوهشگر مركز مطالعات حوزه علمیه قم بررسی شد:
نقش امام رضا(ع) در نهضت تولید علم
* طیبه مروت
اشاره:
عصر امام رضا(ع)، عصر شكوفایی مجدد علوم اسلامی، رونق و رشد اندیشه ها، ورود افكار بیگانه در جامعه اندیشمندان مسلمان و شكل گیری مكاتب فكری گوناگون براساس افكار التقاطی و وارداتی بوده است. این مسأله زمانی پررنگتر شد كه مأمون بر ترجمه كتابهای فلسفی یونان اصرار ورزید.
مسلماً در آن زمان یك هیأت نیرومند علمی در دربار وجود نداشت كه آثار بیگانگان را مورد نقد و بررسی دقیق قرار دهد و آن را از صافی جهان بینی اسلامی بگذراند، دردها و ناخالصیها را بگیرد و تنها آنچه را كه صاف و بی غل و غش است در اختیار جامعه اسلامی قرار دهد.
رسیدن به این اهداف در سایه اهتمام به علم و تولید علم امكان پذیر است. لذا حضرت رضا(ع) با توجه به احاطه بر علوم مختلف بر فضای علمی و فرهنگی عصر خویش تأثیر فراوان گذاشتند و توانستند جامعه اسلامی را برای عصرهای متمادی از فیض توانمندیهای علمی خود بهره مند سازند. با توجه به اهمیت بحث نهضت تولید علم در جامعه کنونی و نقش اهل بیت(ع) در تولید علم به بررسی وضعیت علمی جامعه عصر ایشان و نقش حضرت رضا(ع) در این زمینه پرداختیم. به همین جهت گفتگویی انجام داده ایم با حجةالاسلام دكتر حسن رضایی مهر استاد حوزه و دانشگاه كه تقدیم حضورتان می گردد.
* به عنوان اولین سؤال، بفرمایید علم در اسلام از چه جایگاهی برخوردار است؟
** علم و عالم در اسلام از جایگاه رفیعی برخوردار است و این واقعیتی است كه بر هیچ طالب حقیقی پوشیده نیست چرا كه با كمترین تتبع در متون اسلامی می توانیم به فضیلت و جایگاه علم ار نظر اسلام پی ببریم.
كتاب و سنت مملو از آیات و روایات در این زمینه است، به عنوان نمونه؛ ماده علم با اشكال مختلف بیش از 850 بار در قرآن تكرار شده است.
اولین سوره ای كه بر پیامبر(ص) نازل شده نیز بیانگر فضیلت علم نزد پروردگار است. چرا كه خداوند مطلع سخن خود را بیان عظمت علم قرار داده است و این بیانگر شرافت علم خصوصاً علم توحید كه مدار هر علمی است- می باشد.
شهید ثانی(ره) با تعبیر زیبایی در این باره می فرماید: «خداوند كتابش را با بیان نعمت ایجاد انسان آغاز نموده و بلافاصله نعمت علم و بینش را تذكر داد یعنی به اولین مرحله شكل گیری انسان و سپس به كمال او كه عالم شدن است، اشاره می كند.
به تعبیر شهید ثانی(ره) خداوند در این سوره به این نكته اشاره می كند كه: ارتقای انسان از پایین ترین مراتب وجودی به عالی ترین مراتب تعالی، بواسطه علم و دانش است.
چرا كه اگر غیر از علم چیز دیگری ملاك برتری به شمار می رفت باید بلافاصله پس از خلقت انسان به آن اشاره می كرد لذا این آیه موقعیت علم را از دیدگاه اسلام شفاف می كند.
در برخی آیات دیگر خداوند در راستای ترغیب بندگان به تحصیل علم، طرق تحصیل آن را به بنده نشان می دهد. «ا... اخرجكم من بطون امهاتكم لا تعلمون شیئاً و جعل لكم اسمع و الابصار والا فئده لعكم تشكرون».
خداوند در این آیه به وسایل طریق كسب علم و معرفت و به علاقه انسان به تحصیل علم جهت خروج از جهل و نادانی اشاره می كند.
روایات بسیاری در باب تمجیدعلم آمده است كه معروفترین آنها روایت «طلب العلم فریضه علی كل مسلم و المسلمه» می باشد، از حضرت علی(ع) نقل شده است كه: مردم بدانید كمال دینداری و نقطه اوج آن دانش آموختن و عمل به آن است.
توجه قرآن و اهل بیت(ع) به علم آموزی، توجه بسیاری از متفكران غیر اسلامی را به خودش جلب كرده است.
«جان دیون پورس» در این باره می گوید: شاید هیچ ملتی قبل از مسلمانان وجود نداشته اند كه برای كسب دانش از آغاز تا انجام آن به این اندازه ارزش قائل شده باشد.
هم قوانین مكتوب و هم آداب و سنن مسلمانان به این فكر پسندیده كمك كرد. رهبران مسلمانان سخنانی دارند كه به این مهم اشاره می كند، مثل این كه مداد علما برتر از خون شهداست. یا كسی كه خودش را در راه تعلیم و تربیت فرزندش قرار دهد، بهشت بر او واجب است.
وی با استناد به یكسری احادیث نبوی به این نكته اشاره می كند كه در خصوص توجه به علم كسی به پای مسلمانان نمی رسد.
«گوستاولوبون فرانسوی» نیز درباره جایگاه علم در اسلام معتقد است:
اسلام از هر دینی برای اكتشافات و اختراعات ارزش بیشتری قایل شده است.
«پروفسور گرام بان» نیز می گوید: تمدن اسلامی در عین اینكه بسیار انتخابگر است و مشاركتهای خارجی را پذیرفته و حتی در جستجوی آن بوده است اما هویت خود را حفظ كرده است.
رهبران اسلام، علمای بیگانه را برای تعلیم به مسلمانان دعوت كردند و از علم آنان علماء و فضلای بزرگی تربیت نمودند. موفقیت و شكوفایی تمدن اسلامی به شریعت اسلام وابسته است.
* وضعیت علمی مسلمانان در عصر امام رضا(ع) چگونه بوده است؟
** معارف اسلامی به دلیل استواری و غنا، در مدت كوتاهی پس از رحلت پیامبر(ص) سراسر جهان را فرا گرفت، علت این مسأله علم خواهی مسلمانان بود كه باعث شد تا آنان در كنار پیشرفتهای سیاسی و عقیدتی، فرآورده های علمی خود را به سایر كشورها منتقل سازند و در عوض به دستاوردهای علمی آنان دست یابند.
یكی از خصایص ارزنده اسلام، علم پذیری آن است كه بعضاً به آن اشاره شده است و دانشمندان غربی نیز به آن اذعان داشته اند، این ویژگی باعث شد تا كتابهای مختلف علمی از مصر، یونان، هند، روم و ایران وارد فضای علمی مسلمانان شود و علمای اسلام به ترجمه، نقد و بررسی این كتب بپردازند و این امر باعث ایجاد نوآوریهای زیادی در عرصه علم و تألیف در حوزه های متعدد از ناحیه مسلمانان شد.
عصرامام رضا(ع)، عصر نهضت ترجمه بود به همین دلیل علما و دانشمندان از نقاط مختلف جهان به خراسان می آمدند و به بحث و گفت و گو می پرداختند.
نكته قابل توجه این است كه این اتفاقات در عرصه علوم اسلامی تنها نتیجه فضای فرهنگی جامعه آن دوران نبود بلكه نتیجه مستقیم تعالیم آسمانی اسلام بود.
در عرصه امام رضا(ع) در مرحله اول علمای دینی پرچمدار تحول علمی بودند و بعد مأمون با هر نیتی كه داشت در ترجمه كتابهای یونانی كوشش فراوانی كرد، نهضت ترجمه تأثیر فراوانی در شكوفایی علمی مسلمانان گذاشت، اما این تأثیرگذاری عاری از مسایل نگران كننده نبوده است چرا كه مترجمان متعصب فرق غیر اسلامی مانند زرتشتیان كه كار ترجمه را انجام می دادند در كار خود حسن نیت نداشتند، عده ای هم سعی داشتند از بازار داغ ورود علوم بیگانه برای نشر عقاید خود استفاده كنند. لذا متون ترجمه شده خالی از خرافات و عقاید انحرافی نبود.
این وضعیت به وجود آمده مسؤولیت امام رضا(ع) را چند برابر كرد. چون ایشان باید مردم را از این ورطه نجات می دادند.
عقل گرایی مفرط كه نتیجه توجه بیش از اندازه به مباحث عقلی كتابهای یونانی بود، بسیاری از مسلمانان به معتزله سوق داد، البته نقش مأمون در این راستا بسیار مهم بوده است.
عقل گرایی محض در آن زمان تا جایی پیش رفت كه عده ای گمان كردند، تنها عقل است كه سرچشمه معرفت است و خود را از وحی بی نیاز می دانستند.
دكتر طه حسین اندیشمند مصری در همین رابطه می گوید: همین عقل گرایی افراطی بود كه درهای اختلاف را به روی مسلمانان گشود، هر جمعیتی به استدلالهای واهی استناد كردند، بدین وسیله شمار فرق اسلامی از هفتاد هم گذشت.
این وضعیت وظیفه خطیر امام رضا(ع) را روشنتر می سازد. از این روست كه می بینیم امام رضا(ع) در راستای تصحیح افكار مسلمانان به تبیین معارف دین می پردازد و با شركت در جلسات مناظره و استفاده از بهترین شیوه ها در بیان عقاید دین راه و روش ترسیم حقایق دینی و تحقیق و تتبع را به دانشمندان مسلمان و غیر مسلمان آموزش می دهد تا مسلمانان را از خطر انحراف نجات دهند.»
در یك نگاه كلی عصر امام(ع) به سطح مطلوبی از توسعه رسیده بود كه عاری از انحرافات و خرافات عقیدتی نبود، لذا امام رضا(ع) باید ایستادگی در برابر این عقاید به ارشاد اهل علم می پرداختند.
* شما علت رویکرد مسلمانان در عصر امام رضا(ع) به تولید علم را در چه می بینید؟
** چند امر در این قضیه دخیل بوده است: یكی از عوامل توسعه علمی در عصر امام رضا(ع) همان بحث نهضت ترجمه است كه به آن اشاره شد. قطعاً وقتی ترجمه كتابهای بیگانه با دامنه ای وسیع در محیط جامعه اسلامی رواج پیدا كند، فواید علمی فراوانی خواهد داشت كه مهمترین آنها نقد و بررسی كتابهاست كه همین نقدها و ارزیابی ها باعث باز شدن درهای بسیاری از علم شد و دانشمندان اسلامی در بعضی از علوم به شكوفایی هایی دست یافتند و فرآورده های ارزشمندی پیرامون مباحث مطروحه كسب نمودند كه در آن متون یافت نمی شد. این مسأله یكی از عللی بود كه اهل علم آن زمان را به سمت تولید علم كشاند.
ورود دانشمندان سایر بلاد به جامعه اسلامی نیز به توسعه علمی جامعه مسلمانان كمك كرد. محافل علمی كه توسط این دانشمندان تشكیل می شد. مسلمانان را به تولید علم ترغیب می كرد. علت دیگر، عملكرد مأمون عباسی در تشكیل جلسات علمی در خراسان و دعوت از دانشمندان مختلف به خراسان بود. همچنین وی مبالغ هنگفتی در ترجمه كتابهای یونانی هزینه كرد.
برخی از اهل نظر معتقدند، مأمون انگیزه هایی غیر از توسعه علمی داشته است، به عقیده ایشان، مغلوب كردن امام رضا(ع) در این جلسات و معرفی خود به عنوان شخصیت سیاسی طرفدار علم از جمله دلایل وی برای تشكیل جلسات مناظره علمی بوده است چرا كه مأمون پس از شهادت حضرت رضا(ع) دیگر حاضر نشد تا به تشكیل این جلسات بپردازد.
در واقع مأمون با تشكیل این جلسات قصد داشت تا علاوه بر تخریب چهره علمی حضرت رضا(ع) كه به لحاظ علمی بر جامعه اسلامی سایه افكنده بود، به تحكیم پایه های حكومت خود بپردازد. اما به هر حال مأمون با هر نیتی كه به این اقدامات دست زد باعث رویكرد جامعه اسلامی عصر خود به توسعه علمی شده است.
اما اصلی ترین گزینه در این راستا وجود امام رضا(ع) به عنوان عالم آل محمد(ص) بوده است. ایشان با توجه به برخورداری از قدرت تكلم در حوزه های مختلف علمی به عنوان شخصیت منحصر به فرد علمی در عصر خود- و البته اعصار پس از خود- شناخته شدند بطوری كه در هر حركت علمی به عنوان منشأی اثر و تحول در آن حوزه حضور داشتند، تأثیر حضور ایشان در توسعه علمی و تولید علم در آن دوران غیر قابل انكار است.
طرح مسایل علمی كه تا آن زمان از جانب كسی مطرح نشده بود، ارایه نظرات جدید و راهكارهای علمی در رشته های مختلف طبیعی و نیز در مباحث نظری و اندیشه ای، ورود اهل نظر را به حوزه تتبع و تحقیق شدت بخشید. لذا حضور مؤثر امام رضا(ع) باعث تحولی شگرف و جهشی بزرگ در عرصه تولید علم شد.
* امام رضا(ع) چه نقشی در جهت دهی فكری و سالم سازی افكار ایشان در این راستا ایفا كردند؟
** وجود فرق فكری مختلف در عصر امام رضا(ع)، نیاز جامعه آن روز را به وجود حضرت رضا(ع) روشن می سازد. حضرت رضا(ع) نیز در این راه اقدامات مؤثری انجام دادند.
مسافرتهای ایشان به بصره و كوفه برای پاسخگویی به عقاید باطل برخی فرق فكری یكی از این اقدامات است.
كارآمدترین اقدام ثامن الحجج(ع) در وضعیت آن روز با توجه به آشفتگی های موجود، ترویج فرهنگ دینی و عقاید اصیل اسلامی با ارایه طرق شناخت حق و باطل و اقدام به یك كار معرفت شناختی در خصوص عقاید رایج و در راستای تثبیت عقاید حق بود.
یكی دیگر از اقدامات امام هشتم(ع) كه در هدایت فكری مسلمانان مؤثر بود؛ ایجاد فضای علمی مناسب برای ارایه طرح و نظرات و اندیشه های مخالفان بود.
با توجه به این كه جامعه آن روز مملو از آرا و نظرات صحیح و سقیم بود و اهل علم با این آرا درگیر بودند، طبعاً اگر بطلان آن نظرات و اندیشه ها ثابت نمی شد، درصد تأثیر پذیری اهل علم از آن نظرات بیشتر می شد و تأثیر عمیقی بر نوع تفكر مردم می گذاشت. برای رهایی از چنین وضعیتی لازم بود، اندیشه های مخالف مطرح و مورد نقد و بررسی منطقی و علمی قرار گیرد.
عملی شدن این امر مستلزم ایجاد فضای مناسب علمی در سایه آزادی بیان و اندیشه است. امام رضا(ع) با اهتمام به همین روش و نقد آرای مخالفان تأثیر شگرفی در نگرش صحیح و منطقی مسلمانان در باب تحقیق گزاره های دینی و علمی و حتی نظرات ارایه شده گذاشتند.
یكی دیگر از موارد تأثیرگذاری امام رضا(ع) بر نوع تفكر جامعه آن زمان القای این نكته بود كه دفاع از هر عقیده ای باید بر اسلوب منطق و روش عقلانی باشد. به عبارت دیگر، دفاع عقلانی از یك مدعا امری بود كه امام رضا(ع) در موارد متعدد آن را مورد توجه قرار می داد.
با این رویكرد صاحب هر عقیده ای، برای اثبات آن باید آن را با اسلوب منطقی منطبق می كرد. همه طرفهای گفت و گو دراین امر مشترك بودند. در واقع این قاعده مناظره توسط حضرت رضا(ع) در جلسات مناظره پایه ریزی شد و نتیجه آن بسته شدن مغالطه و سفسطه در اثبات عقاید بود.
جامعه علمی در شناخت افكار و اندیشه های مختلف، آن را با عقل محك می زد و همین مسأله باعث شد تا بسیاری از مذاهب و اندیشه های رایج آن دوران باطل شناخته شوند.
این مسأله بزرگترین تأثیر امام رضا(ع) در نگرش فكری جامعه آن دوران بود، در واقع امام (ع) جامعه خود را در مقابل این آرا واكسینه كردند.
تأثیر دیگری كه بسیار مهم است، مربوط به حوزه عمل است.
امام رضا(ع) با شركت در جلسات مناظره ای كه قبل از دوران ولایت عهدی خود تشكیل می داد یا در دوران ولایت عهدی توسط مأمون برگزار می شد، عملاً روش منطقی بحث و مناظره و تحقیق و تتبع را نشان دادند و با ارایه آزادانه اندیشه های مخالف صاحبان ادیان مختلف، و پاسخگویی عقلانی و با استفاده از نظرات خود آنها كه باعث مغلوب شدن آنها شد، نگرشی سالم در اهل نظر ایجاد كردند.
* با توجه به بیانات شما در خصوص سالم سازی محیط فكری توسط امام رضا(ع) و اثر گذاری ایشان بر جامعه علمی، نقش ایشان را در تولید علم بررسی كنید.
** نقش حضرت رضا(ع) ایجاد نهضت علمی از جهات مختلف قابل توجه است.
آثار و تألیفات ایشان در امور مختلف مثل توحید، پیدایش زمین، پزشكی، فقه، حدیث، فلسفه احكام و مباحث اخلاقی، حاكی از گستردگی معلومات ایشان بوده است.
مسلماً شخصی با این گستردگی در علم و بینش، تأثیر شگرفی بر توسعه علمی جامعه خود خواهد گذاشت، به خصوص اینكه امام (ع) به لحاظ اجتماعی بسیار فعال عمل كردند و خود شخصاً به ارایه راهكار و نظرات خود پرداختند. احاطه ایشان به علوم پزشكی، بهداشت عمومی و میكروبیولوژی نمونه بارز این مسأله است كه تأثیر بسزایی در علم پزشكی و بهداشت عمومی آن عصر گذاشت. چرا كه تا آن زمان دانش پزشكی صورت علمی نداشت و این حركت عظیم علمی امام(ع) در 1200 سال پیش نقطه جهشی برای توجه اندیشمندان به علم در حوزه های مختلف شد. خصوصاً وقتی این قواعد با كشفیات علمی منطبق شد.
استفاده بهینه از فرصتهای موجود در تبیین معارف و تبلیغ دین و ترویج مسایل علمی از عمده فعالیتهای امام رضا(ع) در تولید علم به شمار می رود.
* امام رضا(ع) از چه مؤلفه ها و پیش زمینه هایی در راستای تولید علم استفاده كردند؟
** آموزه های دینی مربوط به كتاب و سنت و عقلانیت تحصیل علم از مؤلفه های توسعه علمی در اسلام است.
حضرت رضا(ع) نیز با توجه به تصریحات و تأكیدات كتاب و سنت درباره توسعه علم و دانش وعقلانی بودن لزوم تحصیل علم به این مهم پرداختند.
استفاده ایشان از این پیش زمینه ها در هدایت فكری و توسعه علمی و تولید علم كمك بسزایی كرد. یكی دیگر از این پیش زمینه ها توجه به اصول علمی و معارف كلیدی در جریان تولید علم است. امام رضا(ع) با تكیه بر همین اصول، نهضت علمی را به اوج خود رسانید اعتقاد آن حضرت به لزوم ارتقای علمی مسلمانان در سطح بین المللی و یافتن جایگاه مناسب علمی دیگر مؤلفه ای بود كه حضرت رضا(ع) از آن در تولید علم بهره جست.
* آثار اقدامات حضرت رضا(ع) در تولید علم چه كمكی به جامعه علمی عصر حاضر می نماید؟
** یكی از خصایل ویژه شیعه، پیروی از ائمه اطهار(ع) در همه جنبه های دنیوی و اخروی است. به مقتضای همین اصل توجه به سیره عملی ائمه و بخصوص حضرت ثامن الحجج(ع) برای پیروان آن حضرت امری لازم و ضروری است، نتیجه التزام عملی و نظری به سیره عملی حضرت رضا(ع) قدم گذاشتن در مسیری است كه ایشان اتخاذ نموده اند و آنچه در خصوص اقدامات عملی ایشان در تولید علم بیان کردیم، می تواند برای جامعه امروز هم راه گشا باشد.
بدیهی است حرکت در سایه سیره رضوی، نتیجه اش موفقیت در تولید علم خواهد بود.
* چه توصیه ای برای متولیان فرهنگی کشور در بهره گیری از سیره امام رضا(ع) در تولید علم دارید؟
** برای حسن ختام به برخی از پیامهای نورانی حركت علمی امام رضا(ع) كه برای هر زمان مفید است اشاره می كنم:
لزوم همت بلند در باب تولید علم و عدم اهتمام صرف به بیان نظریه، مطالعات كارشناسی در این زمینه چنان كه حضرت رضا(ع) در همین راستا مطالعات فراوانی داشتند و اقدامات علمی ایشان براساس همان مطالعات صورت می پذیرفت و تنها به نظریه پردازی بدون پشتوانه نپرداختند، استفاده از فرصتهای بوجود آمده مثل فرصت ولایت عهدی در نشر معارف دینی و بالاخره برخورد منطقی با آرا و اندیشه های مخالف در زمینه مناظره و گفتگوهای علمی از جمله مسایلی است كه در سیره امام رضا(ع) راهكارهای كارآمد و مطلوبی را از آن استخراج نمایند.
در جامعه اسلامی ما كه مدعی تولید علم است، باید علاوه بر تتبع و تحقیق در سیره حضرت رضا(ع) در زمینه آزادی بیان و اندیشه به سیره ایشان التزام عملی پیدا كرد تا زمینه ارایه نظرات مخالف ما هم نقد و بررسی آن در جامعه فراهم شود در این صورت است كه شاهد حركتی ثمربخش در باب تولید علم خواهیم بود.
