حضورامام رضا(ع) در ایران، باعث تثبيت تشيع شد

* طيبه مروت

اشاره:

حضور امام رضا(ع) در ايران و وجود مرقد مطهر ايشان در خراسان هموراه مايه بركت و مباهات مردم ايران زمين بوده است.اما از بعد ديگري هم بايد به اين مهم پرداخت وآن تاثير فزاينده اي است كه اين حضور در گرايشات ، نگرشهاي سياسي وفرهنگي و سونوشت مردم ايران داشته است.

اين مساله را در ميزگردي با حضور دكتر صادق علمي ، عضو هيات علمي دانشگاه فردوسي و دكتر شهربانو دلبري ، عضو هيات علمي دانشگاه آزاد مشهد به بحث گذاشتيم كه در پي مي آيد..

***

قدس: اگر اجاز ه بفرماييد بحث را با بررسي وضعيت سياسي، اجتماعي وفرهنگي  ايران در دوره امام رضا(ع) شروع كنيم.

دكتر شهربانو دلبري:براي پرداختن به اين بحث ما بايد كمي به عقب برگرديم، مثلا به زمان  ابو مسلم خراساني يعني دوره اوايل سده دوم قمري برگرديم. وساير بلاد اسلامي از اندلس اسلامي تا چين. اين سرزمين دچار جنگها و بلاياي زيادي بوده است و داعيان خلافت عباسي در قسمتهاي مختلف به شدت فعاليت دارند و اين  فعاليت ها كم كم گسترش پيدا كرد و كار به جايي رسيد كه بني عباس به جاي فعاليت نظامي از نيروي معنوي كه بانام تشيع ايجاد كرده بودند نهايت استفاده رو كردند و با شعار الرضا من ال محمد دولتشان برپا كردند، چون مردم ايران به علويان عشق مي ورزيدند.

بعد از برپايي دولت عباسي مردم ايران خود را به نوعي سرخورده ديدند وفهميدند كه به نيرنگ عباسيان گرفتار شده اند.وعلاقه خود را نسبت به بني عباس از دست دادند و كينه به دل گرفتند و دنبال فرصتي بودند تا انتقام خود را از آنها بگيرند.

تا اينكه به دوران هارون الرشيد و فرزندانش امين و مامون مي رسيم .

 از نيمه قرن دوم هجري قمري تا اواخر آن نهضتهاي بزرگي مثل نهضت ترجمه شكل مي گيرد. اين نهضت يكي از اتفاقاتي است كه باعث مي شود علوم در سرزمين اسلامي شكوفا شود ويك رنسانس اسلامي شكل بگيرد كه نهايت در قرن چهارم هجري اين درخت به بار مي نشيند.

بنابراين دوراني كه امام رضا(ع) در آن قرار دارند يك دوران بسيار مهم در تاريخ اسلام است. بعد از اين دوره دولتها و حكومتهاي غير مستقل شروع مي شود كه اولين آن طاهريان است در سال 205 در ايران وبعد كم كم دولتهاي ديگر را در عرصه هاي ديگر در بخشهاي مختلف از مصر و شام  و .. مي بينيم بنابراين دوران مهم وباارزشي است. وامام رضا(ع) در يك چنين بحبوحه مهمي دوران امامت خود را سپري مي كنند.

 قدس: علاقه اي كه مردم ايران به علويان  وائمه (ع) داشتند يقينا به حضور امام جلوه اي خاص مي دهد.موفقيتهاي اجتماعي وفرهنگي مردم  خراسان آن روز در زمان هجرت و حضور امام رضا (ع) را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

دكتر شهربانو دلبري : من فكر مي كنم زمانيكه امام رضا (ع) خوستند به ايران تشريف بياورند،جامعه شيعي بواسطه بناي محكمي كه صادقين(ع) بنيان نهاده بودند از يك استحكام معرفتي وفكري خوبي برخوردار بود چون آنچه كه از مكتب علمي امام صادق (ع) به جا مانده بود يادگاري عظيم و پاسخ گوبه بسياري از سوالات مردم آن روز بود.

در زمانهاي بعد از صادقين(ع) هم ائمه شيعه به نقش فرهنگي خود واقفند.لذا قرن دوم هجري، قرن شيعه وقرن اعتلاي نهضتهاي فرهنگي شيعه محسوب مي شود.چون ائمه مي ديدند كه با وسعت يافتن ممالك اسلامي هرلحظه امكان يك رويداد فرهنگي جديد موجود است كه موجبات انحراف جمعي از سلمانان را فراهم مي سازد.

يكي از پرسشهايي كه عمدتا درباره ائمه اين دوره مطرح مي شود اين است كه چرا ايشان  براي دستيابي به حكومت اقدام اساسي انجام نمي دادند. در پاسخ به اين پرسشگران بايد گفت كه ائمه معصومين(ع) در اين ايام به دليل تنوع واردات ومحصولات فرهنگي مجالي براي پرداختن به اين مقوله را نمي يابند.

ايشان به اين موضوع واقف بودند كه زماني سيطره سياسي وحكومت آنها ارزش پيدا مي كند كه بتوانند مردم را از نظر فرهنگي آماده كنند.

امام رضا(ع) در شرايطي كه تهاجم فرهنگي وفكري و اعتقادي در جامعه بيداد ي كند، تصميم گرفتند كه همان روش وسيره صادقين(ع) را در پيش بگيرند.

دكتر صادق علمي : ببخشيد مساله اي  كه الان مي شود مطرح كرد اين است كه شرايط الان فرهنگي كشورمان تا چه اندازه شبيه دوره امام رضا(ع) است؟ تهاجم فرهنگي جهاني عليه اسلام به اوج خود رسيده بخصوص كه انديشه شيعي در حال حاضر در حال گسترش روز افزون است.

آن دوره كتب مختلف فكري وفلسفي از يونان وغيره وارد  فضاي علمي جامعه شد وفرهنگ عمومي را تحت الشعاع قرار داد.

شرايط فرهنگي آنروز وامروز از جهات زيادي شبيه به هم است، مديران ومسولان فرهنگي جامعه ما بايد از اقدامات امام رضا(ع) درمواجهه با تهاجم فرهنگي درس بگيرند،  تا در تعميق فرهنگ اسلامي و شيعي در مقابل تهاجمي كه هر روز رنگ و بويي از پيدا مي كنند  حرفي قابل رصد داشته باشند.

دكتر دلبري: درست است . الان بهترين موقعيت را داريم.ما باید از ائمه الگو بگیریم.ما در زمان حضرت رضا(ع) بحث مناظرات علمی را داریم که در یک فضای آزاد و منصفانه برگزار می شده  است.یعنی کسانی که در مقابل امام وارد بحث علمی شده اند از آزادی کامل برای طرح عقایدشان برخوردارند.

امام (ع) حرفهای آنان رو می شنیدند و در عین احترام به نظراتشان با دلیل علمی به پاسخ گویی می پرداختند.

 قدس: در واقع زمینه را حضرت فراهم می کند .

دکتردلبری: که من فکر می کنم وجود خود شخص مامون هم در این رابطه بدون تاثیر نبوده مامون هر چند از نظر ما شیعه مظنون است اما به جهت مصالح سياسي خود فرصت هایی رابراي جامعه علمي  به وسیله دانش طلبی و تفکر معتزلی اش در جامعه به وجود آورد .

دکتر علمی: بله . البته بعضی ها نسبت به شخصیت مامون نظر سویی دارند ومعتقدند او با نیت سویی به تشکیل این جلسات اقدام می کرد.به هر حال فضای علمی شکوفا شده بود چون مامون گرایشات عقلی ومعتزلی داشت واین عقیده وی باعث گسترش مباحث عقلی درجامعه شده بود،بنابراین فضای ویژه ای برای طرح مباحث علمی فراهم شده بود.

دکتر  دلبری: دولتمردان ما باید فضایی را در محیطهای علمی و دانشگاهی ایجاد بکنند که در آن فضای گفت و گو و بحث و اجتهاد باز باشد. و اندیشمندان ما بتوانند با فراغ بال به طرح ایده ها اندیشه های خود بپردازند.

ما نباید ترس از شنیدن نظرات مخالفان داشته باشیم. آن کاری که مستشرقها دارند انجام می دهند آنها گاهی اوقات زننده در مورد حضرت رسول (ص) یا ائمه ما صحبت کردند اینها اگر بد صحبت کردند و مطلبی را گفتند اگر من شنیدم و توانستم جواب بدهم این ارزش دارد .امام رضا علیه السلام یک خصلت ويژ ه اي  که داشتند این بودکه حرف مخالفان را می شنیدند و خیلی با احترام و لطیف جواب می دادند و همین باعث شده بود که صائبی بیاید مجوس بیاید یهودی بیاید و نصارا بیاید و همه ارزشمند بدانند

دكتر علمی: مکتب اسلام و خصوصا اندیشه شیعی در آن شرایط گفتمانی می تواند رشد بکند باید شرايط مناسب پیش بیاید و سوالات مطرح شود تا دین بتواند خودش را در عرصه پاسخگویی نشان بدهد .         امام رضا(ع)  با  پیروان ادیان و مکاتب مختلف صحبت مي كنند  و فرصت مي دهند تا آنان هم حرفهایشان را بزنند ، امام با آن سعه صدر ویژه ای که داشتند در آن جلسات شرکت مي كردند و به همه سوالات با آن وضعیت و کیفیتی که می دانیم پاسخ مي دادند.

قدس: در واقع چالش فرهنگي به زعم مامون ايجاد شده بودبه فرصت تبديل کردند ؟

 دكتر علمی:  بله!  یعنی امام وقتی که پاسخ سوالات را می دهند معلوم می شود که مکتب اسلام  این قدرت و امکان را دارد تا پاسخ مخالفان خود را با منطق بدهد.

ما نيز بايد به سيره امام در جلسات نقد علمي عمل كنيم و به طرف مقابل مجال طرح نظراتش را  بدهیم و از آن  استقبال می کنیم اصل گفت وگو در قرآن مطرح شده است " قل هاتوا برهانکم "

قدس: شبهه ای که ممکن است در ذهن خواننده این نشست ایجاد شود این است که آیا راهکارهای حضرت رضا علیه السلام در 1300 سال پیش برای جامعه مدرن امروز ما مفید خواهد بود؟

دكتر علمی: تفاوت ماهوی در قضیه صورت نگرفته ما هم امروز یک دعوتی داریم . انقلاب اسلامی در  ایران طرح یک پیام بود ما اعلام کردیم که ما می خواهیم انسان از نوع الهی را  تعریف کنیم و جامعه ای از نوع طراز جامعه ای که پیامبر داشته را ايجاد کنیم ، البته این چالشها در اول انقلاب هم مطرح بود که آیا می شود با وجود اين شرايط امروزي مفاهیم دینی را روزآمد كرد.

اما مهم در اين مساله روشها ست كه بايد به روز شود وگرنه اصل محتوا يكي است.

قدس: روش ها چه؟

دكترعلمی: من میخواهم بگویم که ابزار عوض شده ، امروز ما می توانیم در سطح شبکه های وسیع اینترنت و امثال اینها استفاده كنيم وآنچه مقصود نظرمان است را انتشار دهيم.

 امکاناتی که امروزه پیداشده کار را آسانتر کرده ولی اصل قضیه و ماهیت قضیه به نظر من خیلی تفاوت نکرده ،  یعنی به شرط این که ما در استفاده از امکاناتی که وجود دارد در این دنیای دیجیتال عقب نمانیم اگر ما هم بتوانیم از ابزاری که مخالفان ما استفاده می کنند استفاده کنیم يقينا بيش از آنها بهره خواهيم برد. ما آن مواد خام را قطعا داریم و اعتقاد ما این هست که دیانت اسلام دیانت خاتم هست و پیامش پیام نهایی خداست برای بشر و پیامبرش رحمه للعالمین است و قرآنش برای همه بشر هست روش ما روش منطق است ما هیچ دعوت به نظامی گری نکردیم و این نقطه قوتی برای ما است. ما همه آنچه امروز در پرونده تاريخ انقلااب داريم مرهون سيره امام رضاست. چون ما هم در روش و هم اصول از  او بهره جستيم.

قدس:در واقع شما به تاثیرات فرهنگی حضور امام رضا(ع) در ايران معاصر اشاره فرمودید. سوال دیگری که جای طرح دارد این است که ما چطور می توانیم در مهندسی فرهنگی و در مقوله ای مانند گفت و گوی ادیان از اندیشه های ثامن الحجج(ع) استفاده بکنیم ؟

دکتردلبری:به عقیده من پرداختن به کرسی های نظریه پردازی خیلی می تواند در این قضیه موثر باشد. در این چند ساله گرچه مقام معظم رهبری فرمودند که به تولید علم و گسترش نظریه پردازی اهمیت داده شود ویک همت عمومی در این رابطه شکل بگیرد اما باز هم شاهدیم که خیلی کم کار می شود.

اگر باورهایی که امام رضا(ع) در فضای علمی دوره خودشان به آن عمل  کردند در جامعه علمی ی ما هم مورد توجه قرار بگیرد یقینا به آنچه ما در حوزه مهندسی فرهنگی به آن نیاز داریم خواهیم رسید.

دکتر علمی: من هم موافقم که حق مطلب در خیلی از موارد ادا نمیشود . اما ما هم خیلی از مسایل را برای اولین بار در نظام داریم تجربه میکنیم.

قدس:وجود مرقد حضرت رضا (ع) نعمتی است برای مردم کشور ما، تاثیرات فرهنگی این مهم ر در زندگی عموم مردم ترسیم بفرمایید.

دکتر علمی: من به چند مورد به صورت تیتر وار اشاره می کنم؛ وجود امام رضا(ع) در ایران، توحید را با ولایت گره زد. این یکی از برکات وجودی ایشان در این سرزمین. مساله دوم؛ تثبیت تشیع در ایران است.

شیعیان قوت قلبی در ایران دارند وپشتشان گرم است. هم دیرزو در زمان حیات امام شیعیان پشتوانه ای داشتند وهم امروز گسترش تشیع از ایران به سایر نقاط دنیای اسلام مرهون ایشان است، گرچه من معتقدم برکات وجودی ایشان را نباید  محدود به ایران کرد.

اگر امروز گفته می شود مشهد دومین کلان شهر مذهبی دنیاست به خاطر وجو د مبارک امام(ع)  است. ما نباید تنها به این مسایل ظاهری وعناوین اکتفا کنیم، باید برنامه ریزی بشود تا زایران میلیونی امام (ع) از برکات معنوی وجود ایشان بهره ببرند.انتظارزایران از شهر امام رضا(ع) متفاوت است. امام رضا (ع)، امام رئوف است ، زایر امام باید از خرمن وجود ایشان بهره ای ببرد. حال وهوای این شهر باید متفاوت باشد. آنچه امروز ایران را چون سرو محکم نگاه داشته و این همبستگی وپیوستگی بین مردم جز به برکت وجود  امام (ع) نیست.این ویژگیها باید به زایران منتقل شود.وجود امام خاطره سایرائمه را برای ما زنده می کند. افزایش اخلاق رضوی یکی دیگر اثراتی است که امام (ع) بر زندگی مردم ما گذاشته است گرچه ما باید انتظار بیش ازاین داشته باشیم.

وجود امام پناه دلهای بی پناه است پاسخ گویی به عاشقانی است که به خاندان پیامبر عشق می ورزند امام تاثیر خودش را در این منطقه گذاشته است.

دکتر دلبری: یک نکته ای که نباید از آن غافل شویم این است که مردم مشهد باید به قداست امام متوجه باشند ساكنين  شهری که متعلق به امام است باید مراقب باشند معاصی آشکار نکنند.خدمت رسانی درست به زایران امام رضا(ع) دین مردم مشهد به امام رضاست.

قدس: در بعد جهانی سازی فرهنگ رضوی وتشیع چه باید کرد؟

دکتر علمی: برنامه هایي كه  آستان قدس رضوی برای زوار انجام می دهد باید با تاسیس شبکه های جهانی گسترده شود. تفکرات اسلامی را به اشکال گوناگون چه در قالب احادیث گوناگون و چه در ترسیم اخلاق رضوی به زبان روز در سرتاسر جهان بیان كرد. امام رضا(ع)می فرمایند شما حرف ما را آنگونه که هست به گوش مردم برسانید مردم ما را دوست خواهند داشت. امروز مردم دنیا تشنه رافت رضوی اند. ماباید از این پایگاه عشق الهی جرعه ای از رافت رضوی را به دنیا منتقل کنیم.

باید از کسانیکه افتخار همسایگی امام را دارند پرسید که اگر امام رضا میهمان خانه شما باشد چه میکنید؟

مجاوران وظایف سنگینی دارند.

نکته دوم متوجه زایران امام است که باید از زایران امام پرسید که سوغاتی که ازاین  میهمانی میبرید چیست؟ 

امام رضا چند ویژگي  خیلی مهم دارد یکی اینکه  راضی ورضاست یعنی زود میگذرد . امام رافت است ودیگر اینکه عالم آل محمد است؛ زایر امام باید خود را موظف کند که جرعه ا ی از این دریای مهر و علم رضوی بردارد و پیک این صفات رضوی باشد وبه شهر خودش ببرد.

دکتر دلبری: در واقع این همان "عرف حقه" است که تنها دلیل پذیرش زیارت است. زیارت با شناخت همین است که قطره ای از دریای حکمت رضوی سوغات سفر زایران حضرت باشد.

از حضورتان در اين نشست متشکرم