در گفتگو با دکتر مهاجری جامعه شناس و استاد دانشگاه تهران بررسی شد

نقش زیارت در ایجاد پیوندهای اجتماعی

* طیبه مروت

اشاره:

زائر انسانی است نیازمند و زیارت تابعی از نیازهای انسان نیازمند، بنابراین در بررسی زائران زیارتگاهها و اعمال و مناسک زیارتی باید زائران را براساس نگرشهای جامعه شناختی طبقه بندی کرد.

یک زائر به عنوان یک کنش گر انسانی، براساس تحصیلات، سن و پایگاه اجتماعی دارای ویژگیهایی است، بنابراین نیاز و نوع آن را متغیرهای اجتماعی و حتی برخی متغیرهای ذهنی که بعداً رنگ اجتماعی به خود گرفته اند تعیین می کنند.

زیارت به عنوان پدیده ای که در رفع نیازهای انسان نقش دارد موجب جمع شدن انسانها با نگرش ها، نیازها و در طبقات مختلف اجتماعی در یک مکان شده و حتی پیوندهای عمیق روحی، روانی و اجتماعی را نیز پدید می آورد. در تبیین این اندیشه گفتگویی با دکتر اصغر مهاجری پژوهشگر، جامعه شناس و استاد دانشگاه تهران انجام داده ایم که تقدیمتان می گردد.

* چه متغیرهایی نوع نیاز زائر را به عنوان یک انسان نیازمند تعیین می کند؟

** زائرین برای رفع نیازهای خودشان تابع شرایط اجتماعی و فرهنگی هستند. به تعبیر دیگر شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه نوع رفع نیاز انسانها را مشخص می کند. متغیرهایی که بر این اساس نوع رفع نیاز بشر را تعیین می کنند مسائلی چون دموکراسیته بودن جامعه، آزادی فرد در خانواده، آزادی در جامعه، میزان آزادی بیان، نحوه ارتباطات فرد، میزان ارتباطات فرد، نوع جامعه پذیری دینی، امکان مشارکت فرد، میزان اطلاعات و یا اطلاع رسانی در جامعه که رسانه های جمعی عهده دار آن هستند، نوع جهان بینی و نگرشی که در جامعه حاکم است مثل تقدیرگرایی، نگرشهای ارباب و رعیتی، نگرشهای تقلیدی، میزان توجه دولت بخصوص دولت رفاه به رفع نیاز افراد و توجه انسانها به رفع نیاز همزادها و هم کیشهای خود است که همه این امور مجموعه و بافت اجتماعی و فرهنگی را فراهم می کند که نوع رفع نیاز انسان را مشخص می کند.

** نیاز زائرین به عنوان یک طیف اجتماعی بر چه اساسی طبقه بندی می شود؟

** از آنجا که نیازهای افراد متفاوت است، نیاز زائر نیز به عنوان یک انسان نیازمند جامعه یکسان نیست، به عبارت دیگر ما از زائران باید نوع شناسی و طیف شناسی داشته باشیم. هر زائری با توجه به تعلق به طبقه و گروه اجتماعی و دارابودن متغیرهای اجتماعی دارای نیازهای متفاوتی است. روان شناسان اجتماعی طیف بندیهای مختلفی را از نیازها مشخص کرده اند. هر چه زائر از نیازهای مادی دورتر شود، نیازهایش معنوی روحی، عالی و مجرد می شود بنابراین انسانهایی که به طبقات پایین اجتماعی تعلق دارند به علت دارا بودن مشکلات معیشتی و دغدغه های مادی، نیازهای مادی برایشان جایگاه مهمتری دارد، بنابراین هر چه انسان از لحاظ مادی ارضا شده باشد نیازهایش از نوع تراژدیک و روحی و معنوی می شود، به تعبیر آقای «آبراهام مازوله» عالی ترین سطح نیازها، نیازهای خود شکوفایی است که می تواند عالی ترین هنرها را ایجاد کند.

بنابراین زائر به عنوان یک انسان نیازمند است و نیازهای او را متغیرهای اجتماعی تعیین می کنند و خود متغیرهای اجتماعی نحوه ارضاء نیازها را معین می کند و در عین حال زائر انواعی از نیازها را می تواند داشته باشد و با توجه به اینکه در کجای طبقه بندی اجتماعی قرار گرفته نیازهایش متفاوت است.

** آیا زیارت و زیارتگاهها در ایجاد پیوند بین جنبه فردی و اجتماعی فرد نقش دارد؟

** نقطه حرکت و عظیمت زائر به عنوان یک کنشگر اجتماعی، برای زیارت معصومین، نیاز است و چنانچه بیان شد این نیاز با توجه به طبقات اجتماعی زائر متفاوت است و نکته ظریف جامعه شناختی این است که زیارتگاهها دارای کارکردهای مثبت اجتماعی هستند.

ما اگر دین زنده و پویا که آمادگی پاسخگویی به نیازهای افراد را دارد، دارای ماهیتی بدانیم که روابط اجتماعی را خلق و آن رابطه ها را حفظ می کند، می توانیم دین و عوامل وابسته به دین، مثل زیارتگاهها را آنقدر توانا محسوب کنیم که هم به نیازهای اجتماعی و گروهی پاسخ دهد و هم حیطه های روابط شخصی را تأمین نماید.

بنابراین زیارتگاهها، پیوندگاههای جنبه فردی و اجتماعی فرد، جامعه و فرد و ابعاد روانی و فردی شخص با ابعاد اجتماعی اوست.

در هر صورت کارکردهای زیارت در رفع نیازهای افراد این اجازه را می دهد تا افراد جامعه خارج از قیود اجتماعی و سازمانی، به صورت فردی در یک جمع خالصانه تر و شخصی که به او اعتقاد دارند و احترام می گذارند به راز و نیاز بپردازند. نتیجه و کارکرد این عمل بیداری وجدان نهفته در فرد و بازنگری و بازسازی در روحیه اجتماعی افراد است. بنابراین زیارت با مسائل اجتماعی پیوند می خورد. یعنی از طرفی زیارتگاهها محلهای راز و نیاز و برقراری ارتباط شخصی با مزور است و از طرف دیگر زیارت باعث شکوفایی ابعاد اجتماعی شخصیت زائر می گردد. از این جهت زیارتگاهها یکی از مؤلفه های سرمایه های اجتماعی هستند.

* با توجه به این مطلب که زائرین اماکن متبرکه همه در مقابل یک مقام کرنش می کنند. آیا زیارت در کم رنگ کردن نظام طبقاتی مؤثر است؟

** یکی از سرمایه های اجتماعی مرتبط با توسعه اقتصادی، اجتماعی و علمی در جامعه، زیارتگاهها هستند. زیارتگاهها کارکرد اجتماعی دارند و موجب پیوند انسانها می شوند.

از آنجا که زیارتگاه نقطه عظیمت و شروع حرکت انسان نیازمند است، بر متولیان و مدیران زیارتگاهها واجب است، شرایط بهره برداری معنوی برای انواع انسانها را فراهم کنند تا زیارتگاهها چتری وسیع برای همه انسانها باشد در غیر این صورت زیارتگاهها از کارکرد حقیقی خود فاصله می گیرند.

بنابراین زیارتگاهها و گفت وگوهای اندرونی آن نه تنها قلبها را به هم نزدیک می کند، بلکه فضا و شرایط و فرصتی را فراهم می کند تا ا نسانها به خود آیند و خود اجتماعی شان را بازنگری کنند.

نقطه اساسی بحث اینجاست که اگر جامعه و دولت وظایف خود را انجام ندهند و نیازهای اولیه و معیشتی و امنیت اجتماعی و روانی برای افراد جامعه فراهم نشود، و فرد نتواند نیازهای خود را در خانواده مطرح کند، رسانه های جمعی اطلاعات را به مردم نرسانند و کنشگران اجتماعی اجازه ندهند هرکسی بیانش را آزادانه مطرح کند، آن هنگام فردی که به نیازهای او پاسخ داده نشده، منزوی می شود و تمام مشکلاتش را در خلوتهایی که هیچ زور و ترسی وجود ندارد، مطرح می کند و آن خلوتگاه زیارتگاه است.

و این نقطه انحرافی در زیارت است و اگر در این امر دقت نشود شأن زیارتگاه شکسته می شود.

طرح مسائل مادی در شأن زیارتگاه نیست این معضلات را باید جامعه و مسؤولان آن پاسخ دهند. چرا که خداوند به همه ما برای رفع نیازهایمان عقل و تدبیر و امکانات عنایت فرموده است.

زمانی که به این نیازها پاسخ داده شد، انسان شکوفا می شود و به معرفت شناسی زیبایی، زیباشناختی و خودشکوفایی می رسد. در این صورت مسأله اوج گیری روح مطرح می شود و زائر در یک محفل نورانی و دوستانه به گفت وگو با معصوم در سطح عالی می پردازد در این صورت است که فاصله طبقاتی در اجتماع کم رنگ می شود و زیارت نقش خود را در این باره ایفا کرده است.

* راهکارهای عملی برای تحقق این امر چیست؟

** برای اینکه از زیارتگاهها استفاده درست شود باید اولین اقدام در خانواده ها صورت گیرد و آن مطالعه خانواده هاست و نهایت امر خطاب من به مسؤولین اماکن زیارتی است که در یک اقدام، مطالعه و پژوهش تیپ شناسی از زائرین انجام دهند. چرا که زمانی که جامعه روستایی و جامعه شهری کوچک ما در تنگنای فرصتهای تفریحی هستند، آن زمان سفر به عتبات عالیه و زیارتگاههایی مثل حرم مطهر امام رضا(ع) در مشهد، تبدیل به یک سیاحت و تفریح خاصی می شود.

اگر فرصتهایی را که از یک زائر در مشهد صرف می شود اندازه گیری کنید، این مسأله روشن می شود، لذا باید زائر را تغذیه فرهنگی کنید.

اعتقاد من بر این است که مرقدهای مطهر و مکانهای زیارتی نباید قصور جامعه را جبران کند.

چنین نگرشی به نظر من، نگرش مثبتی نیست چرا که انسانها را وادار به تقدیرگرایی می کند، انسانها را تبدیل به نیروهایی می کند که اعتراضهایشان را نه به صورت درست اجتماعی بلکه به صورت نهفته و تقیه جویانه در حرم ها دنبال می کنند.

بنابراین زیارت و زیارتگاهها که عالی ترین سرمایه اجتماعی ما هستند، نگرش و نگاهی نو را می طلبند.

* از دیدگاه جامعه شناختی زیارت چه اندازه در نزدیکی اقوام مختلف و ایجاد وحدت و انسجام ملی مؤثر است؟

** نسبت به این امر هم نگرش سنتی وجود دارد. زیارتگاه پیوندگاه اجتماعی است به شرط اینکه در شأن خودش مورد استفاده قرار گیرد. اگر ما بتوانیم انسانها را از قید و بند نان برهانیم، وظیفه ای که دولت باید انجام دهد، و انسان را به سطوح عالی از نیازها برسانیم، نگاه قومیتی و تعصبی او را می گیریم اگر چنین وضعیتی برای زائر فراهم شود، زمانی که برای زیارت می آید و اقوام مختلف را می بیند، در او یگانه و متحد می شود و نزد او تبعیضها و عناوینی چون ایرانی بودن و غیره نابود می شود. این همان چیزی است که ما در مکه به دنبال آن هستیم. در مکه حکم بر آن است که زمانی که زائر محرم می شود باید از همه تعلقات دنیوی رهایی یابد و این رهایی او را آماده برای رسیدن به سطوح عالی و انسانی می کند اما اگر زائر گرفتار نیازهای اولیه اش باشد آن زمان به این وحدت دست پیدا نمی کند، درست است که زائرین در کنار هم قرار می گیرند ولی از همدیگر جدا هستند، آن زمان نمی شود تعلقات انسانی را از او گرفت.

زیارت گاهها محل تجلی عالم عرفانی هستند و اگر ما بخواهیم انسان را به این عرفانگاه ببریم باید او را تقدیس کنیم و راه تقدیس کردن این است که نیازهای اولیه او را رفع کنیم و مسؤولیت رفع نیازهای اولیه افراد با امام رضا(ع) یا سایر ائمه نیست.

این نوع نگاه به امام معصوم و زیارت ناشی از عدم رهایی انسان از تفکر مادی و معیشتی و حاکی از گرفتاری زائر در نیازهای مادی است.

زمانی که تعلقات مادی و انسانی از زائر گرفته شود، ملیت و قومیتها برای او مفهومی ندارد چرا که همه را از نوع خودش و متحد با خود می بیند.

* وجود مشاهد مشرفه در یک سرزمین چه اندازه می تواند در روند حرکات اجتماعی مثل دعوت مردم به دفاع از وطن مؤثر باشد؟

** نگرش به این مسأله دو گونه است: یک زمان از دین و مسائل وابسته به دین مثل مناسک و اعمال دینی استفاده ابزاری می شود به این صورت که از احساساتی کردن جامعه و نیازمند کردن آن در راه منافع گروهی و ملی بهره برداری می شود و یک زمان هم در راه بالا بردن سطح نیازها و برای انسجام و وحدت امت واحده جهانی از زیارت بهره مند می شویم و راه رسیدن به این مطلوب این است که انسانها بزرگوار شمرده شوند چرا که چنین انسان توسعه یافته ای آماده هرگونه گفت و گو برای صلح جهانی و پیوندهای اجتماعی است.